سنگ نوشته ها؛ زبان گویای تاریخ کهن ایرانی
ایلام - خبرگزاری مهر: سنگ نوشته ها، قلاع و آتشکده ها زبان گویای تاریخ روزگاران کهن هستند. اهمیت این سنگ نوشته ها در سرزمین های قدیمی از جمله ایلام به دلیل سابقه بسیار طولانی ارزش بیشتری دارد.

به گزارش خبرنگار مهر در ایلام، استان ایلام با داشتن آثار تاریخی متعدد یکی از استانهای تاریخی کشور محسوب می شود که در این بین سنگ نوشته های تاریخی، قلعه های متعدد تاریخی و آتشکده های تاریخی موجود در این استان نقش بسیار تعیین کننده ای در اثبات این واقعیت دارد.

در این گزارش به معرفی مهمترین سنگ نوشته ها، قلعه ها و آتشکده های استان ایلام پرداخته شده است.

1) سنگ نوشته های تاریخی استان ایلام:

سنگ نوشته آشوری (گل گل): سنگ نوشته آشوری (گل گل) ملکشاهی بر دیواره کوهی در جوار روستای گل گل در فاصله 25 کیلومتری شهر ایلام حکاکی شده است. این سنگ نوشته به زمان حکمرانی آشور بانی پال متعلق است که حدود سه هزار سال پیشینه تاریخی دارد. بر روی آن سنگ، نقش برجسته پیکره یک سرباز آشوری با کلاه خود، همراه با ماه و ستاره در بالای سر آن و در حالیکه پیکانی در دست دارد حک شده است. در قسمت پایین سنگ نوشته آشوری، چند جمله به خط میخی به چشم می خورد که ترجمه شده است.

سنگ نوشته تنگه قوچعلی: سنگ نوشته تنگه قوچعلی در ضلع شرقی مسیر تونل آزادی ایلام بر دیواره سنگی کوه انار سنگ واقع شده است که این نوشته تاریخی به ابعاد 50 در 70 سانتی متر در دوران قاجار و حکومت والیان پشتکوه حک شده است. خط این سنگ نوشته خط نستعلیق است.

سنگ نوشته تخت خان: این سنگ نوشته بر روی سنگی عظیم به ابعاد 1 در 2 متر در مکانی به نام تخت خان (34 کیلومتری جاده ایلام - مهران) حک شده و اطلاعات آن در رابطه با تاریخ ایلام و حکمرانان آن است.

سنگ نوشته قلعه والی: این سنگ نوشته در قلعه والی قرار دارد و مضمون این سنگ نوشته در ارتباط با زمان ساخت قلعه والی در سال 1326 هجری شمسی است و متن آن چنین است: "به معماریت عالیجاه خیر الحاج حاجی درویشعلی کرمانشاهی و به نظارت معتمد السلطان مکرم عم عالی مقام صید جواد خان سرتیپ والی زاده"

2) قلعه های تاریخی استان ایلام:

قلعه هزارانی: در امتداد جاده آبدانان - مورموری در ابتدای روستای هزارانی در بخش شمالی جاده بقایایی قلعه ای بر روی یک تپه طبیعی دیده می شود. ارتفاع این تپه حدود 10 متر است که آثار به جای مانده معماری آن به صورت یک قلعه بوده که با مصالح سنگ و گچ ساخته شده است. پلان بنا به شکل دالانهایی مستطیلی شکل و طویلی است که متاسفانه به طور کامل تخریب و به صورت مدفون و نیمه مدفون مشاهده می شوند و مربوط به دوران ساسانی است.

قلعه سه کسان: در جنوب غربی دره شهر و بر روی ارتفاعات صخره ای حد فاصل ارتفاعات کبیر کوه و دشت دره شهر در بالاترین منطقه قلعه ای بزرگ موجود است که به نام سه کسان یا سه کسون خوانده می شود. این قلعه یکی از بزرگترین و گسترده ترین قلعه های دوره ساسانی اسلامی در منطقه بوده که دسترسی به آن بسیار مشکل است. مصالح ساخت آن قلوه سنگ و گچ است. دیوارها جهت غیر قابل دسترس بودن بر روی صخره ها ساخته شده است. این قلعه دارای آب انبار به صورت کنده کاری صخره ها بوده است.

قلعه سام: محوطه باستانی قلعه سام در شهرستان شیروان چرداول در نزدیکی روستا چم بور از توابع بخش هلیلان واقع شده است. این مجموعه از سه بخش مرتبط به هم در عین حال با فاصله و مستقل شکل گرفته است. این مجموعه از نظر دوره ای در یک دوره از تاریخ که احتمالاً حد فاصل اواخر دوره پارت ها و اوایل دوره ساسانی است، ایجاد شده است. معماری این قلعه جنبه نظامی و دفاعی داشته زیرا قلعه در صعب العبور ترین بلندی های کوه بنا شده است زیرا طرح و نقشه ای از پیش نداشته، طراح یا معمار برجها، اتاقها و ورودی ها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره ها احداث کرده است. به طور کلی معماری قلعه به سبک معماری دوره ساسانیان ساخته شده است. مصالح ساختمانی که برای ساخت آن مورد استفاده قرار گرفته است عبارتند از: سنگ، گچ، ساروج، ملات، گچ و گل.

پشت قلعه آبدانان: در پنج کیلومتری جنوب شهرستان آبدانان و در میان روستا پشت قلعه بر بلندی تپه ای منفرد که رودخانه جاری آبدانان از پای آن می گذرد، آثار بنای قلعه ای به چشم می خورد. مصالح به کار رفته در قلعه قلوه سنگ، گچ و ساروج است. قلعه مذکور دارای بخشهای متعددی از جمله باروی قلعه، برجکهای دیده بانی و نگهبانی، ورودی قلعه اماکن مسکونی و شاهنشین، تونل و پلکان متعلقه بوده است. با توجه به شیوه معماری، ساختار، نحوه استفاده از مصالح، اجرای طاقها، مطالعه و بررسی سفالهای سطحی منطقه و مقایسه بادگیر اماکن تاریخی حفاری شده، این اثر فرهنگی - تاریخی مربوط به دوران ساسانیان است. بنای قلعه روستا پشت قلعه تحت حفاظت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان است که در سال 1380 به جهت اهمیت آن و انجام مطالعات باستانشناسی و حفاظت و مرمت آن در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

قلعه اسماعیل خان: قلعه و استحکامات معروف به اسماعیل خان بر فراز ارتفاعات انبار آب و مشرف به شهر ایلام ساخته شده است. محدوده ای که اثر بر روی آن ایجاد شده به طور کامل کوهستانی است و از سه جهت صخره های و صعب العبور دارد و فقط جبهه جنوب شرقی است که مسیر ارتباطی قلعه بوده است. مصالح به کار رفته در کل بنا سنگهای کوهستانی با استفاده از ملات گچ است.

قلعه چکر بولی چوار: این قلعه باستانی در روستای چکر واقع در کوهستان بولی از توابع بخش چوار شهرستان ایلام واقع شده است. این قلعه در نزدیکی مرز با کشور عراق ایجاد شده است و سبک معماری و مصالح آن با قلعه یزگرد در استان کرمانشاه قابل مقایسه است. تعداد 11 اتاق در قسمت جنوبی قلعه ایجاد شده است که بر حیاط مرکزی تسلط دارند. اتاقها دارای طاق قوس هستند. مصالح به کار رفته در این قلعه سنگ و گچ است و در داخل اتاقها نیز با گچ اندود شده است. سفالهای نخودی و قرمز رنگ با شاموت شن به صورت متراکم در محوطه پیرامونی قلعه دیده می شود که متعلق به دوره تاریخی است.

قلعه تاریخی چوار(قلا): این قلعه در 12 کیلومتری غرب شهر چوار و دو کیلومتری شهر ایلام بر سر راه چوار به نواحی مرزی با کشور عراق واقع شده است. این قلعه یکی از بزرگترین قلاع منطقه است که بر فراز تپه ای در مسیر چوار - مورت تجریان به سمت دهستان چکر بولی و ناحیه مرزی با کشور عراق ایجاد شده است. مواد اصلی به کار رفته در برپایی آثار بنای قلعه، قلوه سنگ ها و لاشه سنگ های محلی و ملات گچ است. این بنا جزء قلاع نظامی - مسکونی است. آثار فرهنگی سطح تپه وسعت و گستردگی بقایایی معماری و نوع مصالح به کار رفته نشان می دهد که احتمالا این بنا متعلق به اواخر دورن تاریخی و اوایل دوره اسلامی است.

قلعه والی ایلام: یکی از بناهای مهم دوره قاجاریه در شهر ایلام قلعه والی است که توسط غلامرضا خان والی در سال 1326 قمری بر روی تپه ای به نام چغا میرگ ساخته شده است. این بنا دارای قسمتهای متعدد چون حرم سرا، قسمت شاهنشین، اتاق آیینه و زندان در زیر زمین است. مساحت کل قلعه 4687 متر مربع و زیر بنای قلعه 1464 متر مربع است. قلعه دارای سه در ورودی در قسمت شرق - غرب و جنوب است که در اصلی در قسمت جنوبی است و دیگر درها خصوصی بوده است. مصالح به کار رفته در معماری قلعه شامل سنگ، آجر، گچ، کاشی و چوب است.

قلعه پور اشرف: در شش کیلومتری ضلع جنوب شرقی شهرستان دره شهر در روستای شیخ مکان قرار گرفته است. مطابق سنگ نوشته نصب شده بر روی دیوار ورودی قلعه در سال 1335ه.ق به دستور میر صید محمد خان پور اشرف در این منطقه از دره شهر ساخته شده است. بیشترین مصالح به کار رفته در اسکلت بنا، قلوه سنگ و در مواردی از آجر جهت ترئین از جمله سر در ورودی ها و برجستگی ها روی دیوار استفاده شده است. این قلعه کاربرد نظامی - مسکونی داشته و متعلق به دوران قاجار است و در نوع خود بی نظیر است.

قلعه زینل (زبیده): این اثر تاریخی در جنوب روستای الیاس آباد چمکلان از توابع شهرستان دره شهر واقه شده است. قلعه زینل همانند دیگر قلاع محدوده زاگرس بر روی تپه ای نسبتا بلند ساخته شده است. قلعه فعلی یک بنای دوره اسلامی متاخر است که در دوره صفویه ساخته شده و در دوره های بعد مورد استفاده حاکمان محلی قرار گرفته است. مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه سنگ و گچ است.

دژ شیخ مکان: این دژ در داخل تنگه شیخ مکان در هشت کیلومتری شرق دره شهر و در سمت غربی تنگه، آثاری از یک دژ جالب توجه در دل کوه به چشم می خورد که از لحاظ مصالح و سبک معماری، نشانی از دوره ساسانی دارد. دژ چهار اتاق و تنها یک در ورودی در ضلع شمالی دارد. مصالح اصلی دژ قلوه سنگ و گچ است که در انتهای دیواره دژ با اندودی از گچ پوشیده شده است.

قلعه میرغلام هاشمی(سیکان): قلعه میر غلام هاشمی یکی از بناهای دوره قاجاریه است که به استناد سنگ نوشته نصب شده بر دیواره ورودی بنا، در سال 1303 ه ق میر غلام هاشمی در روستای فرخ آباد احداث کرده است. بنای قلعه به سبک دوره ساسانی و به شکل چهار ایوانی و با مصالحی از سنگ و ملات گچ ساخته شده که در زمان خود کاربرد مسکونی داشته است. پلان بنا مربع شکل است. این قلعه در دره سیکان به فاصله هشت کیلومتری شمال غرب شهر دره شهر ساخته شده است.

قلعه هزار در: این قلعه در شرق شهرستان دره شهر واقع شده است که قدمتش به دوره ساسانی می رسد. نمای اصلی این اثر، طاقهای هلالی شکل است. با توجه به ساختار معماری، اثر احتمالا قلعه یا پادگان نظامی بوده است. مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه شامل سنگهای تراشیده و قلوه سنگ هایی است که از گچ پخته به عنوان ملات استفاده شده است.

قلعه ارمو در دره شهر، قلعه پنج برار مورموری(قلعه تاجمیر) در کوهپایه های جنوبی کوه کاه ماس، مشرف بر دشت مورموری، قلعه شیاخ(شهاق) در روستای بردی از توابع بخش زرین آباد، قلعه میمه زرین آباد در حاشیه شمالی شهر میمه بر فراز تپه ماهورهای مشرف بر شهر، قلعه آسمان آباد دوله شیروان در جنوب روستای علی آباد وسطی ، قلعه هره قلوس در مسیر جاده سرابله به روستای شباب، قلعه جوق ملکشاهی در چهار کیلومتری غرب ارکواز ملکشاهی، قلعه کنجانچم و قلعه جهانگیر آباد از دیگر قلاع معروف استان ایلام است که هر یک قدمتی به وسعت تاریخ دارند.

3) آتشکده های ایلام

آتشکده سیاهگل ایوان: بنای آتشکده مربوط به دوره ساسانیان است که در 15 کیلومتری جنوب غربی روستای سرتنگ و در مسیر رودخانه خروشان کنگیر ایوان قرار دارد. این بنا یکی از سالم ترین آتشکده های دوران قبل از اسلام در استان است. این بنا روی چهار پایه ساخته شده و دارای گنبدی یک جداره است.

آتشکده موشکان: آتشکده موشکان در فاصله سه کیلومتری شهر سرابله قرار دارد که مربوط به دوران ساسانیان است. این آتشکده از ملات ساروج و سنگ ساخته شده است که در طول زمان بر اثر حوادث مختلف تخریب شده است. در سال 1382 زیرزمین آتشکده مذکور توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان ایلام با طاق های قوسی شکل بازسازی شده است.

چهار طاقی: این اثر در شهرستان دره شهر بر روی تپه بنای یک آتشکده به صورت چهار طاقی باقی مانده است این بنا را در محل طاق می گویند. این بنا تماما با قلوه سنگ و گچ ساخته شده است و مربوط به دوران ساسانی است.

نوشته شده در تاریخ شنبه 19 شهریور 1390    | توسط: شریف آباد    | طبقه بندی: عمومی،     | نظرات()