اردکان در بستر تاریخ

تاریخ بنای اردكان و اینكه به دست چه كسی یا چه طایفه‌ای بنا شده است بدرستی معلوم نیست زیرا در قرون باستانی و ادوار بیش از اسلام عنوانی برای اردكان در كتب تاریخی دیده نمی‌شود شاید علت اینكه نامی از اردكان در كتب تاریخی و تحقیقی نیامده این است كه محل سكونت هیچ یك از بزرگان و حاكمان آترمان نبوده و به همین مناسبت نام اولین ایل یا خانواده ساكن در اردكان معلوم نیست و نخستین باری كه ذكر آن در تاریخ دیده می‌شود در قرن هفتم هجری در جریان مسافرت شخصی بنام تقی الدین دادامحمد از آن حدود است كه نامی از اردكان و خانقاه ساختن شیخ در آن محل به میان آمده است ولی آنچه مسلم است محل كنونی این شهر زیر آب دریای ساوه قرار داشته و در اكثر كتب تاریخی آمده است «یزد گرد دوم به سرهنگ خود «بیدار» و «میبدار» و «عقدا» امر كرد كه سه مقام بسازند. بیدار «بیده» ساخت و عقدا «عقدا» (ده‌گبران) ساخت و میبدار «میبدار» و این سه ده در كنار دریا بود و این دریا به دریای ساوه مشهور بود كه از ساوه تا همدان و تا ده فرسنگی یزد امتداد داشت و «تجن كوه» در میان این دریا بود و بارگین كه شكل دیگری از نام بارجین است و اكنون در كنار راه اردكان و میبد قرار دارد بندری در كنار آن دریا بود و آن شب كه پیغمبر بزرگ اسلام حضرت محمد(ص) دیده به جهان گشود از علامات تولد آن حضرت كه در اكثر احادیث نیز بدان اشاره شده طاق كسری به لرزه در آمد و دوازده كنگره از آن فرو ریخت و آتش بزرگ فارس... و آن دریا نیز به زمین فرو رفت و خشك گردید. پس از خشك شدن دریای ساوه این منطقه بصورت دشت وسیع حاصلخیزی در آمده است این امر مقارن با حمله مسلمانان به ایران و اسكان یافتن آنها در میبد و یزد و سایر مناطق مركزی ایران، مردم نواحی اردكان چون این منطقه را مساعد برای كشاورزی دیدند و احداث فتوات و بناء اردكان اقدام نمودند. از این‌رو عامل اقتصادی یا آب و زمین مناسب برای كشاورزی باعث بوجود آمدن این شهر در گذشته شده است.

پیشینه پیش از اسلام
از اردكان در كتب پیش از اسلام و حتی قرون نخستین اسلامی هیچ ذكری به میان نیامده است. اكثر مورخین بنای اردكان را مربوط به بعد از اسلام می‌دانند و معتقدند قبل از تولد حضرت رسول اكرم(ص) این منطقه ججرائی از دریای ساوه بوده كه در شی تولد آن حضرت خشك گردیده و بعداً اردكان در این محل احداث شده است اما در ترجمه دایره المعارف اسلامی بنای اردكان را مربوط به قبل از میلاد مسیح ذكر نمودند. بطلمیوس در كتاب مشهور خود«الجغرافیا» این شهر را به زبان یونانی به نام «ارتاكاوا» كه این سند بر نوع خود منحصر به فرد است.
در اطلس تاریخی ایران و در نقشه شماره 3 آنكه مربوط به هزاره سوم و دوم پیش از میلاد می‌باشد نیز نامی از اردكان برده شده ولی با توجه به تحقیقات انجام شده كه چندان جامع نبوده اثر یا سندی كه مربوط به پیش از اسلام باشد در اردكان پیدا نشده است.

پیشنه پس از اسلام
اردكان در قرون اولیه اسلامی:
چنانچه مشهود است و معمرین معتقد به نقل سینه به سینه آن می‌باشند اردكان پس از خشك شدن دریای ساوه و مساعد بودن رسوبات آن برای كشاورزی، احداث گردیده است و به احتمال زیاد حداقل دو رودخانه واقعی یا فصلی در این منطقه جریان داشته یكی از شرق به غرب كه در كنار «زردگ» فعلی عبور می‌كرد.
و دیگری از جنوب به شمال كه در وسط شهر فعلی اردكان جریان داشته است و ساكنین اولیه این منطقه كه ظاهراً از افراد شهرهای مجاور بوده‌اند در كنار این دو رودخانه مستقر شده‌اند. و اجمالاً زردگ اولین محل مسكونی آنان بوده است و سپس به مرور زمان تخلیه گردیده و ساكنین آن در محل فعلی اردكان مسكن گزیده‌اند. علت و تاریخ این تغییر محل بدرستی معلوم نیست و بعضی علت این مهاجرت را جاری شدن آب شیرین در اردكان و خشك شدن قنوات زردگ می‌دانند. رودخانه‌ای كه از جنوب به شمال جریان داشته از كنار قلعه شهر عبور می‌نموده است و بعداً میدان قلعه نام گرفته است و محل دیگری كه امروز به میدان سنگ نام دارد وجه تسمیه آن چنین بوده است كه در كنار رودخانه تخته سنگ بزرگی قرار داشته و مردم با استفاده از آن سنگ به آب دسترسی پیدا می‌كرده‌اند و همچنین مقابل «تكیه فعلی كوشكنو» پلی بر روی رودخانه احداث شده بود و تا چند سال قبل به سر پل مشهور بوده است.
ظاهراً این رودخانه پس از عبور از پل به محله علی بیك فعلی جریان می‌یافته و كوچه علی بیك بعد از میدان به طرف شمال و در مسیر آن رودخانه قرار گرفته است و پس از خشك شدن رودخانه در منابع غربی قلعه برای دسترسی آب از چاه كم عمق و چرخ چاه استفاده می‌كرده‌اند و وجه تسمیه میدان چرخاب را نیز ناشی از وجود معین چرخ آب می‌دانند و به مرور زمان پس از خشكیدن چشمه‌ها افراد ناگزیر به احداث قنات گردیده‌اند. اولین قنات احتمالاً همان قنات موسوم به اردكان می‌باشد كه در جامع الخیرات ازآن نام برده شده است و به مرور با احداث هر قنات محله و كشتخوان جدیدی به اردكان افزوده گردیده ولی متاسفانه تاریخ احداث هیچ یك از محلات و قنوات تا قبل از قرن ششم مشخص نیست.

اردكان در قرن ششم:
از این قرن تنها یك سنگ قبر متعلق به شیخ الشهید الدین عبدالمجید بن احمد متوفی به سال 576 هجری قمری بدست آمده است.

اردكان در قرن هفتم:
عمده شهرت اردكان مربوط به قرن هفتم هجری قمری در جریان مسافرت شخصی بنام شیخ تقی الدین دادا محمد به اردكان است. شیخ كه در سال 640 هجری قمری متولد شده یكی از مریدان شیخ اندایان بوده است كه به دستور بیر خود راهی اردكان گردیده است و مسافرت شیخ را باید قبل از سال 680 قمری دانست. زیرا در آن سال شیخ در اردكان حضور داشته و خواب امیر مظفر سر سلسله آل مظفر را تعبیر كرده است.
آیتی در تاریخ یزد آورده است كه: در قرن هفتم مرشدی از او بیش و بیش نبود و در آن دوره كه رواج تصوف بود شیخ دادا به مقامی رسیده بود كه او را اقطاب عالی درجه، شمرده و قاطبه بزرگان به او ارادت داشتند و شیخ را چند خانقاه بود. یكی در اردكان و دیگری در یزد و بعضی دیگر كه هكه را خودش ساخته بود و همه روزه، خوان طعامش در آنها گسترده بوده است شیخ دادا عمری دراز یافته و در سال 700 از جهان رخت بربسته و در جوار خانقاه خودش مدفون گردیده است.
شیران شیخ در نقاط دیگر از جمله عقدا و هفتادر خانقاه بنا كردند كه در این خانقاهها غذا به طور رایگان به مسافرین داده می‌شد و هزینه /ان از موقوفاتی كه برای خانقاه تعیین شده بود تأمین می‌گردید. همچنین در اعیاد شیرینی و غذا برای واردین به خانقاه تهیه می‌شده همچنین برای تعلیم قرآن مجید معلمی قرار داده بودند كه به اطفال یتیم قرآن آموزش می‌داد كه همه از موقوفات تأمین می‌شده است.

اردكان در قرن هشتم:
در وقف نامه الخیرات كه در سال 735 هجری قمری تنظیم گردیده از اردكان به نام قریه نام برده كه دارای قنوات و محلات متعدد بوده است و برای بعضی از آنها لفظ قدیم بكار برده است كه این نشانگر قدمت اردكان قبل از قرن هفتم می‌باشد. مهمترین قنوات و محلات اردكان كه در قرن هفتم وجود داشته به شرح زیر است:
قنات شیرین- كه بین قریه شیرین اردكان بوده كه فعلاً این منطقه جزء محله كوشكنو محسوب می‌شود.
قنات اردكان- كه فعلاً هیچ اثری از آن نیست و شاید وجه تسمیه اردكان از آن گرفته شده باشد قنات ملت آباد و بارحوك- به عنوان دو قنات قریه اردكان ذكر شده.
قنات امیری كه منبع آن را حدود قریه اردكان ذكر كرده‌اند.

اردكان در قرن نهم:
مهمترین سند مكتوب در این قرن همان وقف نامه معروف بهاءالدین آباد می‌باشد كه در سال 849 قمری تنظیم گردیده است و سند دیگر مربوط به این قرن سنگ قبر قطب‌الدین اردكانی است كه در سال 897 هجری قمری حكاكی شده و بر روی قبر وی در لفعه حاجی محمودشاه در بندر آباد نصب می‌باشد

اردكان در قرن دهم:
در اوایل قرن مسجد بزرگ زیرده در شمال قریه اردكان بنا گردیده و به مسجد زیرده سفلی مشهور گردیده است و قسمت تابستانی كه بسیار كوچك هم بوده با آب انبار روبروی آن در سال 989 قمری به پایان رسیده و بعداً شبستان نسبتاً مفصلی در جنب آن بنا گردیده و 4 قطعه كاشی باقی‌مانده از آن زمان كه فعلاً جنب محراب مسجد زیرده نصب است مربوط به سال 1017 قمری می‌باشد. از دیگر اسناد این قرن دو قطعه كاشی به رنگ‌های آبی و لاجوردی به تاریخ‌های 959 و 960 قمری كه اولی در بالای حمام چرخاب (حمام سعیدا) و دومی در مسجد جامع روستای هفتادر كه هر دو كار حیدر ‌بن حسین اردكانی می‌باشد علت نصب لوح آبی در سردر حمام سعیدا هنوز معلوم نیست چون حمام سعیدا در اواخر قرن 12 توسط حاج محمد سعیدا ساخته شده است.
و این نشانگر این است كه در آن زمان صنعت كاشی سازی و سرامیك سازی در اردكان رواج داشته و نامبرده در كار خود مهارت كافی داشته است. توضیح آنكه آخرین كارگاه سفالگری اردكان تا حدود سال 1320 شمسی در نزدیكی میدان قلعه دایر بوده كه بعداً تعطیل گردیده و بطور كلی این صنعت در اردكان منسوخ شده است. از دیگر بناهای مربوط به این قرن مسجد جامع می‌باشد كه تاكنون نیز بزرگترین مسجد اردكان محسوب می‌گردد. و قدیمی‌ترین زیلوی آن مربوط به سال 1016 و 1019 و 1020 قمری می‌باشد. از دیگر بناهای این دوره مدرسه علمیه- حمام قدیمی بازار كه در شرق حمام فعلی بازار قرار دارد- آب انبار رباط ( در نزدیكی حمام بازار و مسجد جامع و چهار سوق قبلی بازار و در راسته بازار زرین فعلی قرار دارد)- میدان بالاده- قلعه سیف- حسینیه بازانو (كه قدیمی‌ترین سنگ تاریخی آن به سال 1058 قمری می‌باشد).

اردكان در قرن یازدهم:
در این قرن اردكان صورت كاملاً آبادی داشته است. با اسناد به كتاب جامع مفیدی كه در سال 1082 قمری شروع و در سال 1090 قمری خاتمه یافت. در این كتاب به شرح زندگی چندین از علمای بزرگ اردكان چون مولانا رفیع محمد اردكانی، امیر محمد صالح اردكانی و ... و در مورد وضعیت اردكان نیز می‌نویسد:
این قصبه شریف از قدیم‌الایام محل توطن فضلا و علما و حكما و منجمین و دانشمندان بوده و هست و در میان اصحاب هوش به تونان كوچك اشتهار دارد.
زمان تحریر این صحیفه آن مكان در نهایت محورست. و مشتمل است بر مساجد و خرانق و حمامات و بقاع و بازار و چهار سوق و باغات و بیوتات و عنروذالك و فحشون به وجود علما و فضلا و حكما و صلحا و هر یك منازل دلگشا و بساتین و بهشت بنا ساخته‌اند و پرداخته‌اند. در سال 1041 قمری شخصی بنام حاجی محمد علی قناتی به اسم علی آباد (معروف به قنات نیلی) حفر نمود و در میان بازار، چهار سوق و باغات و بیوتات و فازل جاری ساخت. در مورد این قنات آمده است. آبروفت اردكان زمین آب.
همانگونه كه ذكر گردید اردكان در آن دوره از رونق خوبی برخوردار بوده و بازار بزرگ آن از شمال به جنوب امتداد داشته است و در وسط بازار چهار سوق بسیار بلند و زیبایی بنا گردیده بود و اگر چه تاریخ بنای آن مشخص نیست ولی آنچه مسلم است در قرن یازدهم آن چهار سوق عظیم وجود داشته و متأسفانه در اثر سهل انگاری مسئولین رژیم متصور پهلوی آن بازار و چهار سوق زیبا و آب انبار دو راه كه در سال 1075 احداث شده بود در سال 1338 به خیابان تبدیل گردیده است.

اوضاع سیاسی اجتماعی اردكان در قرن دوازدهم
اوضاع سیاسی:
در سال 1148 كه نادرشاه در دشت مغان تاجگذاری می‌نمود در مذهب تشیع تغییراتی به وجود آورد و عده‌ای از علما از جمله حاجی‌ملك‌افصل از نوادگان شمس تبریزی با او به مخالفت برخاستند پس از انتخاب نادرشاه به سلطنت نادرشاه مخالفین خود را به نقاط دیگر كشور تبعید نمود خود و حاجی‌ملك‌افضل را به اردكان تبعید نمود وی در این شهر تشكیل خانواده داد و ثمره ازدواجش چند فرزند از جمله حاجی‌محمد‌هاشم كه قنات علی آباد هاشم را احداث نمود و در سال 1214 قنات مزبور را وقف نمود را در روزهای عید فطر و نوروز و روز عاشورا برای مساكین غذا تهیه نمایند. فرزند دیگر وی محمد سعیدا پدر آخوند عالی بود و اكثر علمای اردكان از نسل وی می‌باشند و آیت‌الله‌شمس اردكانی از نوادگان وی باشد.

وضعیت اجتماعی در قرن دوازدهم
اردكان‌ به علت دور بودن از جاده اصلی تا حد زیادی از دسترس یاغیان در امان بوده ولی در عین حال دارای برج و باروی بلند و مستحكمی بوده است و اطراف آن را خندقی احاطه كرده كه در مواقع حساس در داخل آن آب می‌انداختند و مانع نفوذ به داخل می‌شدند طول خندق حدود سه كیلومتر و عرض آن در بعضی نقاط از ده متر تجاوز می‌نموده است و تعداد برجهای آن دقیقاً مشخص نیست ولی در بعضی نقاط به فاصله هر 100 متر یك برج بنا گردیده بود. اكثر مردم دارای تفنگ سرپر بوده‌اند و شبها در برجها حفاظت را به عهده داشته‌اند.
دروازه‌های شهر عبارت بوده از دروازه امیری و علی‌بیك و كوشكنو در شمال و دروازه میر صالح و بازارنو و سوراخك در جنوب و دروازه آخوند و خالوزمان در مشرق و دروازه سیف در مغرب و هر دروازه دارای دو برج بزرگ و دو درب محكم بوده است و در كناره هریك از آنها اطاق كوچكی مخصوص دروازه‌بان قرار داشته است و معمولاً در جنب هر دروازه آب انباری ساخته بودند كه در حال حاضر نیز موجود است. در زمانیكه حكومت مركزی ضعیف شده بود و به اصطلاح ناامنی حاكم بود پشت در اكثر دروازه‌ها را گل می‌ریخته‌اند تا كسی نتواند آن را باز كند و فقط دو دروازه جنوبی و شمالی را بر روی ورود و خروج اهالی باز می‌گذاشته‌اند و شبها به طور كلی در دروازه‌ها را می‌بسته و حتی كسانیكه می‌خواستند شبها به آبیاری بروند می‌بایست غروب از شهر خارج شوند و تا صبح نیز نمی‌توانستند به شهر باز گردند بعدها نیز در كنار دروازه‌ها مأمور مالیه می‌نشسته و از ورود اجناس و كالا به شهر گوش‌خری یا مالیات می‌گرفته.
در بیرون دروازه ضلع جنوبی، قبرستان بزرگی واقع بوده است و تقریباً تمامی منطقه واقع در جنوب شهر قبرستان بوده و مصلی شهر در محل میدان امام خمینی فعلی بین دروازه بازارنو و میر صالح قرار داشته است و شاه‌عباسی در منتهی الیه قبرستان (محل فعلی دبیرستان شرف) قرار داشته و غسالخانه در جنوب رباط واقع بوده است همچنین چندین كاروانسرا در داخل شهر و بعضی نیز در كنار دروازه‌ها احداث گردیده بود و اكثر آنها وقف بوده‌اند و چون اردكان در سر راه كاروانهایی قرار داشته است كه از شمال كشور به جنوب عزیمت نموده لذا در اكثر اوقات كاروانسراها مملو از كالاهای مختلف بود بطوریكه كاروانیانی كه چای و نخ را از هند می‌آوردند از اردكان می‌گذشتند و به نهرهای دیگر می‌رفتند
به همین دلیل هنوز هم اهالی اردكان‌ به نخ كرباسی بافی «هند» می‌گویند و از طرف دیگر كاروانیانی كه قند و بعدها نفت از روسیه می‌آوردند می‌بایست از اردكان عبور نموده و به یزد و سپس بندرعباس بروند و به همین دلیل قند كله در اردكان به قند ارسی معروف شده است و شاید به همین دلیل عبور كاروانهای شكر و قند بوده كه بعدها دهها كارگاه قندریزی در اردكان تأسیس شده و هنوز هم قندریزی یكی از مشاغل مهم این شهر محسوب می‌گردد.
مهمترین كاروانسراهایی كه در داخل شهر قرار داشته كاروانسرای گودالك در نزدیكی میدان بازارنو- كاروانسرای میدان علی در نزدیكی مسجد جامع- كاروانسرای كوشكنو در نزدیكی حسینیه كوشكنو و بعدها كاروانسرای حضرتی در كنار دروازه بازارنو و كاروانسرای سلطان در كنار دروازه سیف و كاروانسرای علی‌بیك در كنار دروازه علی‌بیك احداث می‌گردد.
محلات فعلی اردكان‌ در آن زمان كاملاً شكل گرفته بود و تقریباً هر محله عبارت بوده از یك میدان كوچك، چند مغازه یك یا چند آب انبار، یك یا دو مسجد و تعدادی خانه مسكونی و یك حمام و میدانها اغلب مركز تجارت بوده است و علاوه بر اینكه در اطراف آن مغازه‌ها مختلفی مخصوصاً حلاجی قرار داشته محل خرید و فروش هیزم و زغال نیز بوده است همه روزه چندین بار شتر هیزم و زغال به این میدانها وارد می‌شده و هیزمها شاید یكی دو روز در انتظار مشتری می‌ماندند و معروفترین هیزم در آن زمان قیچ و طاغ و در منه بوده معروفترین زغال، زغال بادام و قیچ بوده است كه از رباطات و حاجی‌آباد زرین حمل می‌شده است.

معماری در قرن دوازدهم
از بناهای معروف این دوره مسجد و چهارسوق كوچك و مدرسه علمیه جنب مسجد حاج‌محمد‌حسین می‌باشد. كه توسط حاج‌محمد‌حسین، حسن اشرف بنا گردیده است و از ویژگیهای این بناها نمای آجری آنها است و سقف آجری چهارسوق كوچك هنوز یكی از زیباترین نماهای آجری می‌باشد و بادگیر حاج‌محمد‌حسین زیباترین بادگیر این شهر بوده است. از دیگر بناهای مشهور این دوره حمام زیبا و ارزشمند طالب است با سقفی معلق كه به سبك بسیار جالبی بنا گردیده بود.
 از آثار مكتوب این دوره علاوه بركتابهای خطی كه از علمای اردكان باقی مانده است و قرآنهای خطی كه توسط خوشنویسان این شهر به رشته تحریر درآمده یك سنگ قبر سیاه رنگ متعلق به سال 1113 هجری قمری می‌باشد. كه در حسینیه بازارنو نصب شده است

نحوه و شكل‌گیری بافت قدیم:
از آثار موجود چنان برمی‌آید كه احداث بافت قدیم اردكان حداقل در سه مرحله انجام شده و قسمت اصلی آن كه همان مركز ثبت و بخش اولیه بافت می‌باشد در محلی كه امروز به میدان قلعه مشهور است بنا گردیده در حقیقت قلعه اصلی یا اولین بنادر اردكان در این منطقه بوده و تاریخ دقیق بنای آن مشخص نیست اما آثار موجود نشان می‌دهد كه این قلعه حداقل در قرن ششم هجری قمری موجود بوده است. سپس محلات بالاده و زیرده به آن اضافه شده است. و محدوده اولیه اردكان عبارت بوده از محله زیرده در شمال تقریباً 450 متر و عرض آن در حدود 250 متر بوده است این محدود كوچك دارای دو مسجد جالب و بزرگ و زیبا می‌باشد، مسجد جامع در جنوب و مسجد زیرده در شمال و فاصله میدان قلعه تا مسجد جامع درست برابر است با فاصله مسجد زیرده تا میدان قلعه، در این بخش كوچك مدرسه علمیه با وسعت بسیار زیاد و حمام زنانه و مردانه، بازار، آب انبار و رباط نیز وجود داشته است. حصار و خندق اولیه بطور كلی از بین رفته و تا اوایل قرن اخیر بخش كوچكی از خندق در ضلع جنوب شرقی در نزدیكی میدان بالاده هنوز باقی بود كه متأسفانه به مغازه تبدیل گردیده است.

حصار دوم
توسعه بافت قدیم در سالهای بعد بیشتر مربوط به شرق بوده است و خانه‌های دوره ایلخانی در شرق اردكان نشانگر این واقعیت است كه در قرن هفتم این منطقه جرایی از بافت بوده است و حدود آن در شمال تا نزدیكی حسینیه كوشكنو و در جنوب تا نزدیكی حسینیه بازار نو امتداد داشت و طول و عرض درست مشخص نیست.

حصار سوم
حصار سوم كه در واقع آخرین حصار و باروی بافت قدیم اردكان می‌باشد نشانگر توسعه از چهار طرف است زیرا در شمال و جنوب محلات كوشكنو و بازار نو به بافت افزوده گردیده و در شرق محلات زین الدین و تیران در غرب محلات چرخاب و امیری به بافت اضافه گردیده است.
توضیح آنكه قلعه سیف و دروازه سیف نیز در این توسعه در ضلع جنوب و جنوب غربی احداث شده است. در این توسعه طول بافت به 850 متر و عرض آن به 650 متر رسیده است تاریخ دقیق این توسعه مشخص نیست ولی شواهد و قراین نشان می‌دهد كه در قرن دهم این توسعه صورت گرفته بوده است

شبكه معابر قدیم بافت تاریخی:
هر بافت تاریخی برای خدمت‌رسانی به محلات خود احتیاج به مسیرهایی (معبرهایی) دارد حال این معابر سلسله مراتبی دارد و عرض این معابر با توجه به عملكرد آنها در بافت متفاوت است. معبر اصلی كه همان معابری هستند كه از دروازه‌ها شروع می شوند و محل گذر عموم مردم بوده است و دارای عرض بین 4-3 متر بوده است.
معبر اصلی بافت به گونه‌ای طراحی شده‌اند كه عناصر شاخص شهری مثل آب انبارها، مساجد، كاروانسراها و حسینیه‌ها كه نقش میدان را به عهده داشته‌اند یا در كنار آنها هستند و یا به راحتی به این معابر اصلی دسترسی دارند.
از میان معابر اصلی بافت مهمترین آنها راسته اصلی بازار بوده است كه در بافت قدیم اردكان‌جهت شمالی- جنوبی داشته و از دروازه بازار نو شروع و در دروازه كوشكنو خاتمه می‌یافته است و بیشتر این مسیر سرپوشیده بوده و چهار سوق اصلی در این راسته قرار داشته است.
بقیه معابر اصلی به نوعی از این راسته اصلی (بازار) انشعاب می‌یافته‌اند كه به هفت دروازه دیگر می‌رسیده‌اند. بعضی از این مسیرها شاخه فرعی بازارنو بوده‌اند. مانند معبری كه از چهار سوق انشعاب یافته (بازار زرین) و پس از عبور از كنار مسجد جامع به دروازه سیف و از محلات زیرده و قلعه سیف می‌گذشته است.
راسته فرعی دید هر بازار در محله بازارنو امتداد داشته و به دروازه آخوند در محله تیران خاتمه می‌یافت گاهی مسیری محل رفت و آمد مسافرین بوده است مثل كوچه خراسانی كه محل گذر زائران و كاروانهایی كه می‌خواستند به مشهد بروند بود و از درون محلات كوشكنو و كلاق می‌گذشته و به دروازه خالو زمان می‌رسیده است.
یكی از معابر اصلی از دروازه میر صالح شروع و پس از قطع گذر میر صالح به میدان بالاده و امتداد آن در محله زیرده و سپس به حسینیه و مسجد علی‌بیك و در انتها به دروازه علی‌بیك خاتمه می‌یافت.
معابر اصلی از محلات مختلف عبور كرده‌اند. پس از معابر اصلی، معبر برون محله‌ای بوده‌اند كه وظیفه خدمت رسانی به محلات مختلف را داشته و پس از معبر اصلی و معابر برون محله‌ای، معابر درون محله‌ای را داریم كه با توجه به بافت ارگانیك محلات مختلف دارای مسیرهای مختلفی بوده‌اند معابر برون محله‌ای و درون محله‌ای دارای عرض بین 5/2- 5/1 بوده‌اند.
در نهایت معابر سرویس دهی به مجموعه از واحدهای همسایگی و بن بست هاست كه بعضی از آنها سرپوشیده (ساباط) است و عرض آنها از 5/1 و 5/0 متر تجاوز نمی‌كند.

منابع تأمین آب
آب آشامیدنی داخل حصار بست از طریق آب انبار تأمین می‌شده است آب غیر شرب نیز توسط چهار رشته قنات كه از جنوب وارد بافت می‌شد و پس از عبور از طول و 85 متری بافت از شمال خارج می‌گردیده تأمین می‌شده است. این رشته قناتها از منازل و اماكن عمومی شهر عبور می‌كرد. و مردم با حفر پاكنه كه در اصطلاح حمل به آن جوی (جوغ) گفته میشود به آن دسترسی پیدا می‌كرده‌اند.
مسیر قناتها تا حدی مستقیم بوده است. خانه ها و اماكن اطراف قنات نیز با حفر كانالهای انحرافی بخشی از آب را به طرف خانه‌های خودشان منحرف می‌‌‌نموده‌اند كه در اصطلاح به محلی به مسیر مستقیم قنات راسته و مسیر انحرافی آن كجه و مسیر انحرافی كه از انحراف دیگر جدا شده كجه بر كجه می‌‌نامیدند از چهار رشته قنات كه از داخل بافت عبور می‌‌كرده قناتهای شورآبه، مورتین و بهاء‌الدین آباد در زیر زمین قرار داشته ولی قنات نیلی در سطح زمین جریان داشته از دروازه بازارنو وارد بافت شده و پس از عبور از طول بازار از دروازه كوشكنو خارج می‌‌شده و به علت عبور این قنات از بازار و سایر اماكن عمومی جملة «آبرو یافت اردكان زین آب» برای آن در نظر گرفته شده است كه بر اساس حروف ابجد سال 1040 قمری به دست می‌‌آید كه سال احداث قنات علی آباد نیلی می‌‌باشد.

مراكز اقتصادی
بزرگترین مركز اقتصادی شهر، بازار بزرگ و چهارسوق زیبا و معروف آن بوده كه در از جنوب به شمال امتداد داشته و طول آن به 750 متر می‌رسیده است. تاریخ بنای این بازار مشخص نیست ولی صاحب جامع معنوی كه در سال 1085 كتابش را تدوین نموده از این بازار و چهار سوق و قنات نیلی نام برده است:
در محل چهار سوق دور بازارچه كوچك یكی در غرب و دیگری در شرق قرار داشته كه یكی به دروازه آخوند و دیگری به دروازه سیف منتهی می‌شده است. در داخل بازار علاوه بر مغازه‌های مختلف چند تیمچه یا تجارتخانه نیز قرار داشته است همچنین در هر محله‌ای بازارچه كوچكی وجود داشته كه تأمین كننده مایحتاج اهالی محله بوده است.

مهمترین دروازه‌های اردكان
مهمترین دروازه‌های اردكان عبارتند از:
دروازه میر صالح، دروازه سیف، دروازه بازارنو، دروازه خالو زمان، دروازه امیری، دروازه كوشكنو، دروازه علب بیك و دروازه آخوند كه ورود و خروج به داخل قصبه از طریق این دروازه صورت می‌گرفته است.

به نقل از وبلاگ اردکان یونان کوچک (انجمن چارسوق کویر)

نوشته شده در تاریخ شنبه 19 شهریور 1390    | توسط: شریف آباد    | طبقه بندی: عمومی،     | نظرات()