بادگیر به عنوان اصلی‌ترین منبع تأمین هوای خنک در بافت قدیم محسوب می‌گردیده استبادگیر لذا بطور قطع می‌توان گفت که تمام خانه‌ها دارای یک یا چند بادگیر بوده است، ‌تعداد چشمه‌های بادگیر بستگی به وسعت اتاق یا صفه‌ای داشته که بادگیر به آن منتهی می‌شده است. بادگیرهای اردکان یک طرفه و دهانه آنها به طرف شمال می‌باشد و بادی هم که از آن طرف می‌وزد به شَمال مشهور است. بادگیرها اکثر از خشت و گل می‌باشد و در قسمت بالای آن چشمه‌های تعبیه شده و سقف چشمه‌ها اغلب بصورت شیب‌دار در نظر گرفته می‌شده تا باد بهتر به داخل بادگیر هدایت گردد.
اتاق بادگیر یا صفه اگر چه بیشتر در قسمت جنوب خانه قرار داشته امّا در بعضی از خانه‌ها اتاق‌هایی در شمال خانه وجود داشته که دارای بادگیر بوده است.
تعداد چشمه‌های بادگیر اگر چه طبق یک سنت محلی فرد است امّا در بادگیرهای بزرگ بیشتر نشانگر عرض اطاق یا صفه می‌باشد. ارتفاع بادگیر نیز نسبت به ساختمانهای اطراف بسیار موزون و هماهنگ است چنانکه در خط آسمانه بافت قدیم اردکان یک ساختمان ناموزون و نامتناسب وجود نداشته است، ولی در سالهای اخیر ساخت و سازهای داخل بافت این توازن را به هم زده و هر بیننده یا یک نگاه می‌تواند این ناهماهنگی را مشاهده نماید.

تعداد چشمه های بادگیر را بشمارید!

با سپاس ازhttp://yonan-koochak.blogfa.com

آیا فكر می كنید بادگیر این شاهكار معماری تنها در ایران بر فراز بام ها خط افق را قطع می كند ؟

اگر این چنین فكر می كنید باید بگوییم تصویری اشتباه دارید، این شاهكار معماری تمامی خاورمیانه را فرا گرفته است درواقع می توان اینگونه گفت كه هرجا گرما و خشكی آب هوا تن و بدن انسان را آزرده است این عنصر معماری بر فراز بام خانه ها فرود داشته است. در چادرهای سرخپوستی موچیكای پرو، در خانه های مصری پادشاهان جدید مصر با نام (ملكف) به معنی گیرنده باد حاضر است. در افغانستان به شكل یك طرفه، در پاكستان با نام بادخور و در عراق با همان نام ملكف به شكل و شمایل بادگیر های مصری، در امارات متحد عربی ،كویت و بحرین به همان شكل بادگیرهای مناطق گرم ومرطوب ایران ساخته شده. « تعداد اندكی بادگیر نیز بر فراز ساختمان های مناطق مدیترانه ای مانند سوریه، لبنان، فلسطین یا تركیه و جزیره مزوپوتامیا دیده شده است. »1 پس چرا ما بادگیر را یك شاهكار معماری ایرانی می دانیم ؟

 مسعودا باستانشناس معروف در سال 1969 میلادی در مسیر خود از شاهرود به گرگان دو تپه یافت كه آنها را به نام تپه سنگ چخماق نام گذاری كرد. «مسعودا درسالهای 1971 م و 1973 دو تپه را حفاری كرد .یك نمونه آزمایش كربن 14 از طریقه دوم و یا سوم تپه غربی، تاریخ نسبی 7800 سال پیش از عصر كنونی را نشان می دهد»2 مسعودا نتایج تحقیقات خود را در دو گزارش به چاپ رساند كه اولی به زبان فرانسه در استرالیا به چاپ رسید كه در ایران دردسترس نمی باشد ولی مهیاری در تز دكتری خود به این منبع ارجاع داده و پاراگراف زیر از رساله دكتری مهیاری می باشد این منبع ثابت می كند كه ایرانیان می توانند مدعی ابداع بادگیر در جهان باشند. این نوشتار پیشینه بادگیر را به 4000 سال قبل از میلاد مسیح می رساند كه تاریخ آن 2500 سال قبل از نقشه های پاپیروس است.

«اولین سند تاریخی درباره بادگیرهای ایران به هزاره چهارم قبل از میلاد بر می گردد.نمونه ساده ای از آن در ایران توسط یكی از هیات های باستان شناسی ژاپن در خانه ای در تپه چخماق در هشت كیلومتری شمال شاهرود و در شیب های جنوبی سلسله جبال البرز در شمال شرقی ایران پیدا شده است. »3

از سند آوردن برای ایرانی بودن بادگیر بگذریم؛ البته این نكته شاید جالب باشد بدانید كه عربها در پیشینه سازی برای خود مدعی ابداع بادگیر هستند (جالب تر آن كه جایزه بزرگ معمار در دبی كه تحت عنوان «بادگیر طلایی» نام دارد به نشانه خلاقیت آنها در بكارگیری بادگیر به معمارانی اعطا می شود كه خلاقیت خاصی را درطرح هایشان به منصه بروز می رسانند.)

 

در مورد خود بادگیر و دسته بندی آنها افراد مختلفی به دسته بندی بادگیر روی آورده اند كه به چند نمونه آن اشاره كوتاهی می شود.

غلامحسین معماریان و بررسی جنبه كاركردی بادگیر

«1. بادگیر های صرفا عملكردی 2. بادگیرهای عملكردی – نمادین  نوع اول را بیشتر در خانه های معمولی چه در یزد و چه در اطراف آن مثل اردكان ،میبد و غیره می توان دید . در دو شهر یاد شده بادگیر ها یك طرفه است و شكل خاص خود را دارد.

نوع دوم در بعضی از خانه های یزد و شهرهای اطراف آن دیده می شود كه علاوه بر عملكرد خاص آن نمایانگر تشخّص (مهم بودن) صاحب خانه نیز بوده است. در این موارد ابعاد بادگیر از یك اتاق سه دری نیز بیشتر شده است.»

علی اصغر شریعت زاده دسته بندی بر مبنای نام های محلی و معماران قدیمی انجام داده است.

«بادگیر بر سه نوع است:1- بادگیر اردكانی2- بادگیر كرمانی 3- بادگیر یزدی»

بهترین دسته بندی بادگیر توسط خانم روف انجام گرفته است.

«1-بادگیر های یك طرفه 2- بادگیرهای دوطرفه 3- بادگیرهای با تیغه های قطری 4-بادگیرهای چهار طرفه 5- بادگیرهای شش یا هشت طرفه»

در تمامی این دسته بندی ها بادگیرهای یك طرفه ی اردكانی بخش خاصی را به خود اختصاص می دهد. حتی جاهایی نام اختصاصی اردكان را هم بخود می گیرد. در هر صورت در اینجا ما شناختی كلی از این سازه مهندسی –معمارانه را به شما ارائه می دهیم تا بهتر با بادگیر های اردكان آشنا شوید.

تنها دلیل یك سویه بوده بادگیر در اردكان نوع اقلیم آن می باشد. در دشت یزد – اردكان دو سو باد وزیده می شود یك سو از سمت یزد یا همان باد شیركوه كه از روی دشت كویری یزد- اردكان می گذرد و  همیشه همراه با گرد و غبار بوده و یك سو باد اصفهانی كه از شمال یا شمال غرب وزیده می شود این باد، باد مفید بوده و تمامی بادگیر های یك طرفه اردكان به این سو ساخته شده است.

این بادگیرها پشت به باد پرگرد و غبار دارند و به دلیل یك طرفه بودنشان عملكرد مكشی آنها هنگامی كه باد نمی وزد افزایش می یابد. شایان ذكر است كه به دلیل آنكه باد مطلوب در سطح پایین می وزد ارتفاع بادگیر های اردكان از سطح بام چندان اوج نمی گیرد.

بادگیر ها در اردكان با پلان مستطیل شكل خود اكثراً تمامی عرض بخش تابستان نشین را می پوشانند و گاهی به دو اتاق جانبی(طنبی)، صفه یا تالار هم سرویس می دهند. حتی در اكثر مواقع كانال بادگیر به زیر زمین یا سرداب می رود.

كلاف چوبی بادگیرهای اردكان تا اواسط ارتفاع بادگیر كشیده می شود و در پشت بادگیر بصورت الوان های گردبینه در كنار هر تیغه بادگیر بیرون می زند و در نما بصورت یك چوب باریك و بلند تمامی طول بادگیر را می گیرد و از سوی چشمه های بادگیر نمایان می باشد. بیشترین بخشی كه در بادگیر كار استحكام بخشی را در قفسه بادگیر بازی می كند، تیغه های بادگیر است این تیغه ها نه تنها به عنوان عناصر پایدار نگهدارنده بادگیر در مقابل نیروهای افقی عمل می كند، بلكه سرعت باد را هنگام ورود، افزایش می دهد. این تیغه های آجری یا خشتی در صبح هنگام به دلیل این كه انرژی گرمایی خود را در ساعات قبل از دست داده اند، بنابراین آمادگی جذب گرمای باد ورودی را خواهند داشت. این امر دمای هوای ورودی را كاهش می دهد. سقف چشمه های بادگیر به صورت منحنی ساخته می شود این انحنا برای راندن باد به طرف پایین نقش موثری ایفا می كند.

از یك سو بادگیرهای اردكان به دلیل آنكه در عرض خانه كشیده می شود به خوبی در جریان قرینه سازی سبك معماری كویری نقش خود را ایفا می كنند. بهتر است بخاطر بیاوریم كه یكی از عوامل قرینگی در سبك معماری كویری اتاقهای سه دری، پنچ دری و هفت دری است كه بخاطر خط قرینه فرد ساخته می شود البته این نكته كه عدد فرد برای تمامی ادیان از دیر باز مهم است خود نیز بی تأثیر در ایجاد این نوع معماری نیست. در اردكان و مناطقی كه بادگیر یك طرفه دارند، خط قرینگی از وسط بادگیر ها عبور كرده و بادگیرهایی با چشمه های فرد به وجود آورده است كه از عدد سه شروع و تا اعدادی چون 11 و حتی 19 چشمه هم می رسد. این فرد گرایی یك دلیل دیگر هم دارد و آن هم این كه گاهی از اوقات تعداد چشمه های بادگیر نشانه نوع سكونت گاه و افرادی كه در آن خانه زندگی می كنند می باشد. البته این نكته بی استثناء نیست ولی نمونه های خوبی در اردكان وجود دارد  كه این ادعا را ثابت می كند.

در معماری كویری خانه ها به دلیل درون گرایی از بیرون كمتر تزیناتی را به خود می بینند و شما در تمامی طول كوچه ها به غیر از درهای ورودی و گاهی هم دربند ها هیچ گونه تزیینی را نمی بینید ولی در فراز خط افق آسمان بادگیرها هستند كه با تمامی قدرت برافراشته شده و نشانه هایی از زیبایی را برای چشم هر بیننده می سازند. ارتفاع بادگیر و تزیینات آجر كاری گچ بری ها و بوده شرفی ها تمامی نشان از صاحب ملكی می دهند كه در آن خانه زندگی می كند و سفارش ساخت داده است. هرچه می توانست برای خود نمایی، بلند تر می شود و ارتفاع می گرفت و زیبایی بیشتری را به خود می دید.

و این در اردكان جوری دیگر خود را نشان می دهد. گاه یك خانه دارای چند حیاط می باشد. خانه بیرونی و خانه اندرونی یا نوكر نشین و ارباب نشین، حیاط اولی یا حیاط دومی مهم آن است كه اهم و مهم كدام باشد.

این نكته را، یك بیننده چگونه می تواند در بیرون از خانه بفهمد. تنها راه می تواند تعداد چشمه های بادگیر باشد.

چشمه های بادگیر در نقاط دیگر ایران نیز بازیگر همین مسئله بوده و هستند. برای مثال در اردكان دو نمونه ذكر می كنیم. خانه تقدیری ها با دو حیاط یكی بیرونی و دیگری اندرونی تعداد چشمه های خانه اندرونی 6 بوده خانه بیرونی كه خانه مهم مجموعه بشمار می رود تعداد 5 چشمه دارد و بادگیر دقیقا بر روی خط قرینه قرار دارد. نمونه دیگر خانه مظلوم است كه خانه بیرونی آن با پنج چشمه و خانه اندرونی با چهار چشمه مشخص شده است.

در پایان باید به این امر اشاره داشت كه این ادعا نیاز به كنكاش و بررسی بیشتر جهت رد و اثبات هر چه بهتر آن دارد و حتی باید این را هم گفت كه رد آن خدشه ای بر اصول و زیبایی بادگیر در اردكان وارد نخواهد كرد.

فردگرایی در بادگیرهای اردکانی

محسن فتوحی.

منابع:

1- Roaf.s1988 the wind catcher of yazd :ph.d thesis:department of architecture"oxford polytechnic. p3
2- بادگیر ،نماد معماری ایران:تألیف دكتر مهناز محمودی؛ناشر یزدا؛1388
3- آشنایی با معماری اسلامی ایران:تألیف استاد محمد كریم پیرنیا:تدوین غلامحسین معماریان:ناشر سروش دانش 1384

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 17 مرداد 1390    | توسط: شریف آباد    | طبقه بندی: عمومی،     | نظرات()